Cxar tiu cxi teksto estas verkita per linuxdoc-sgml, gxi ne povas uzi esperantajn signojn.

La avantagxo estas, ke la teksto aperas en la HOWTO-kolekto (anstataux en la mini-HOWTO-kolekto) kaj estas havebla en pluraj formoj (teksto, TTT-teksto, Postskript-teksto, k.a.)

La malavantagxo estas, ke mi devas kodi la esperantajn signojn per la x-maniero kaj el tio povus estigxi miskomprenoj cxe la agordekzemploj. Nu, mi provas rimarkigi tion cxe la koncernaj lokoj.

Solvojn kaj gravajn informojn donis: Eduard Werner (Emakso 19.34, TeX), Marko Rauhamaa (xmodmap, TeX, mailcap), Edmund Grimley Evans (TeX, konzolo), Lee Sau Dan (setfont, Emakso 20, MULE, TeX), Richard Hable (Vi, Xfmail, Knews, Netscape), Albert Reiner (TeX) kaj Axel Belinfante (Wily, Sam). Dankon al ili kaj cxiuj aliaj, kiuj helpis kompili tiun cxi dosieron.

Aktuala versio de tiu cxi dokumento trovigxas cxiam sub , .

Ekzistas tri internaciaj normoj por signokodoj, kiuj enhavas la esperantajn signojn, la du kutime uzataj estas ISO-8859-3 (Latin-3) kaj Unikodo (Unicode). La unua normo estas por okbitaj signoj kaj la dua por deksesbitaj. Por povi transporti unikodajxojn tra okbitaj kaj sepbitaj medioj ekzistas la kodoj UTF-8 kaj UTF-7.

Cxar Unikodo samtempe difinas koderojn por la signoj de cxiuj lingvoj de la mondo, gxi ricevas pli kaj pli da subteno de programarproduktantoj.

Alie ol ekz. Vindozo NT, Linukso interne uzas okbitajn kodojn. Subteno de Unikodo precipe estas en sistemkomponentoj, kiuj zorgas pri eligado de tekstoj sur la ekrano aux kiuj rilatas al intersxangxo de informoj kun la ekstera mondo. Do estas iom da Unikodo en la konzolo, iom da en X-fenestroj, iom da en la traktado de informoj venantaj per retposxto aux el TTT kaj iom da rilate al dosiersistemoj de KKDoj (Joliet-dosiersistemo). Ofte tiuj komponentoj uzas la okbitan unikodformon UTF-8.

Cxar la subteno de Unikodo en Linukso estas iom malkohera, gxenerale oni preferas ISO-8859-3. Sed supozeble la premisoj sxangxigxos gxis la fino de 1999.

Ampleksajn informojn pri la unuopaj kodoj kun E-signoj en internaciaj normoj kaj en specialaj programoj, vi trovas cxe .

Foje vi bezonas la eblecon konverti esperantajn tekstojn de UTF-8 al Latin-3. Por tio vi povas uzi la sekvan Perl-programeton. #!/usr/bin/perl while (entent) { s/\304\210/\306/g; s/\304\211/\346/g; s/\304\234/\330/g; s/\304\235/\370/g; s/\304\244/\246/g; s/\304\245/\266/g; s/\304\264/\254/g; s/\304\265/\274/g; s/\305\234/\336/g; s/\305\235/\376/g; s/\305\254/\335/g; s/\305\255/\375/g; print; }; Por konverti en la alia direkto, intersxangxu la du kolumnojn inter /../../.

Por presi Latin-3ajn tekstojn vi povas uzi . Temas pri simpla programeto en Perl uzanta TeX-on por la presado.

Pro kompleteco tie cxi ni donas ankoraux la koderojn de la E-signoj laux la plej vastigxintaj normoj. UTF-8, kiu kodas unikodajn signojn per okbitaj koderoj, estas ekzemple uzata en HTML-pagxoj.

Latin-3-tiparojn por la teksta moduso vi trovas sub la nomoj /usr/lib/kbd/consolefonts/iso03.f?? Por funkciigi unu el ili tajpu ekzemple: setfont iso03.f16

Konzolaj tiparoj havas aux 256 aux 512 tipojn, tamen tiparo povas havi, kaj prefere havu, unikodan indekson. La oficiala loko por konzolaj tiparoj estas /usr/share/consolefonts, sed multaj distribuoj ankoraux uzas /usr/lib/kbd/consolefonts. Utila tiparo estas ekzemple LatArCyrHeb-16.psf, kiu enhavas multajn literojn el pluraj alfabetoj, inkluzive de la esperantaj literoj. Por funkciigi tiun tiparon tajpu: setfont LatArCyrHeb-16.psf

Konzolo povas funkcii per UTF-8 aux per okbita signaro, kaj eblas sxalti inter la du modusoj per eskapokodoj. Por sxalti al la UTF-8-moduso tajpu: echo -e '\033%G'

Poste la konzolo komprenos UTF-8, do eblos ekzemple legi diverslingvajn TTT-pagxojn en UTF-8 per lynx.

Por sxalti al la okbita moduso tajpu: echo -e '\033%@'

En tiu okazo vi devas ankaux difini la uzatan 8-bitan signaron. Bedauxrinde, en la nuna momento, la komandoj por tion fari estas diversaj, depende de la linuks-distribuo. Sercxu, cxu vi havas komandon consolechars, kaj cxu vi havas dosieron sub la nomo /usr/share/consoletrans/iso03*. Eventuale vi devas aktualigi vian pakon kbd aux anstatauxigi gxin per console-tools.

Vian preferatan solvon vi kompreneble aldonu en via startskripto por ne cxiam devi tajpi gxin.

La programeto Metamail estas uzata de aliaj programoj, aparte retposxtaj kaj diskutgrupaj legiloj, se ili ne scias trakti iun MIME-tipon. En la dosiero /etc/mailcap trovigxas informoj, kiel montri tiajn MIME-tipojn. Por povi legi tekstojn koditajn laux UTF-8, ni aldonos la sekvajn du liniojn al la dosiero /etc/mailcap: text/plain; /plena/pado/al/utf8-l3 %s; \ test=test "`echo %{charset} | tr '[A-Z]' '[a-z]'`" = utf-8;\ copiousoutput text/utf8; /plena/pado/al/utf8-l3 %s; copiousoutput

La duan linion ni aldonis, cxar kelkaj programoj provas mem trakti mesagxojn en la formo text/plain, ecx se ili ne havas tauxgan tiparon por gxi, ekzemple cxe Content-Type: text/plain; charset="utf-8".

La programeto utf8-l3 trovigxas en la 2a cxapitro "Kodoj".

La X-fenestra labormedio KDE dekomence estas evoluigita por uzado kun multaj lingvoj. La versioj 1.x bazigxas sur okbitaj signokodoj. Laux la respondeculoj, de la versio 2.0 gxi interne uzos Unikodon (fine de 1999).

La jxus aperinta versio 1.1 enhavas esperantan adapton por multaj programoj. Vi devas elekti en la lingvoagordilo Esperanton por vidi la menuojn, dialogojn ktp. en Esperanto. Por tio aktuale estas uzata Latin-3.

Ekzistas ankaux iom da subteno por UTF-8. Tamen nur tiel, ke gxi provas rebildigi la unikodajn signojn al signoj de la aktuale uzata tiparo. Do rigardante UTF-8-koditan esperantan TTT-pagxon uzante Latin-3-tiparon, vi vidas la Esperanto-signojn, sed ekzemple neniujn cirilajn signojn sampagxe. Krome pro la rebildigo la distancoj al la najbaraj signoj ne estas gxustaj.

Ofta bezono de Esperanto-tiparoj estigxas dum la legado de interretaj pagxoj kaj diskutgrupaj artikoloj. Netscape Communicator ja permesas difini kaj uzi multajn diversajn kodojn por rigardi diverslingvajn dokumentojn, sed bedauxrinde gxi ne rekte subtenas Latin-3-kodon. Anstatauxe vi povas uzi la kodon entUser-definedent. Por tio elektu en la menuo entEdit Preferencesent, iru al la dialogo entAppearance Fontsent, elektu tie la kodon entUser-definedent kaj alordigu konvenajn Latin-3-tiparojn.

Nun vi povas elekti en la menuo entView Encoding User-Definedent por legi dokumenton koditan laux normo Latin-3.

Tamen ekzistas pagxoj, kiujn Netscape Communicator cxiam montras per la Latin-1-tiparo. Por rigardi cxiujn pagxojn kun Latin-3-tiparo, vi povus en la dialogo entAppearance Fontsent elekti Latin-3-tiparon por la kodo entWestern (iso-8859-1)ent. Tio ne estas simpla, cxar Netscape por tiu kodo nur akceptas tiparojn, kies nomoj finigxas per ent-1ent. Tial vi devas aldoni kelkajn liniojn en la dosiero entfonts.aliasent de la dosierujo kun Latin-3-tiparoj. Por cxiu Latin-3-tiparo, kiun Netscape uzu, aldonu liniojn kiel la sekvajn: "-adobe-helvetica-medium-r-normal--8-80-75-75-p-46-iso8859-3" 3adobe-helvetica-8 "-adobe-helvetica3-medium-r-normal--8-80-75-75-p-46-iso8859-1" 3adobe-helvetica-8

Poste, vi povas alordigi la tiparon kiel entHelvetica3 (Adobe)ent al la kodo entWestern (iso-8859-1)ent.

Bedauxrinde oni ne povas legi la esperantajn literojn en unikodaj tekstoj. Unikodaj tekstoj estas aperigitaj tiel, ke la signoj estas prenitaj el konvenaj okbitaj tiparoj. Tiel vi bone povas legi cirilajn, grekajn ecx cxinajn literojn, sed pro la nesuficxa subteno de Latin-3 anstataux supersignaj literoj vi vidas nur demandosignon :-(

Cetere mi rimarkis eraron en Netscape Communicator 4.0x Se oni legas diskutgrupon, oni komence ne vidas Esperanto-signojn, kvankam kiel kutima kodo estas elektita entUser-Definedent. Sed post elekto de iu alia kodo kaj posta reelekto de la kodo entUser-Definedent vi vidas la e-ajn signojn.

Por vidi esperantajn signojn en Xterm, vi povas meti la sekvan linion en la dosieron ent/.Xresources: xterm*font: enttiparnomoent

Kiel enttiparnomoentn donu iun konvenan Latin-3-tiparon. (t.e. unu el la nomoj ricevitaj per xlsfonts -fn *iso8859-3).

Aux voku Xterm rekte tiel: xterm -fn enttiparnomoent

Tio funkcias ankaux en kelkaj aliaj programoj, ekz. en Emakso. Se vi ofte bezonas jen vian nacian jen Latin-3an kodon, estas rekomendinde difini alinomon en .bashrc: alias eterm='xterm -fn fixed-l3' # simile por aliaj programoj

Xfmail estas retposxtprogramo kun plena MIME-subteno. Oni agordas gxin ene de la grafika surfaco. Sub la menuo entMiscent vi povas elekti diversajn menupunktojn por la konfigurado.

La menupunkto entAppearanceent kondukas al listo, kie oni povas rilatigi kodojn kaj tiparojn. Unue premu entAddent kaj indiku la plenan nomon de latin-3-tiparo. Ekz. -adobe-helvetica-medium-r-normal--12-120-75-75-p-67-iso8859-3

La tiparnomo nun aperas en la maldekstra listo. Por rilatigi gxin al la kodo entiso-8859-3ent vi devas unue elekti tiun kodon en la dekstra listo kaj poste elekti la tiparon en la maldekstra listo. Nun premu entOKent.

Xfmail enhavas internan redkatilon per kies menuo entLanguageent vi povas elekti la gxustan kodon.

Se vi volas uzi eksteran redaktilon vi povas iri per la menupunkto entConfig Miscent kaj la butono entView/Editent al pagxo, kie vi povas indiki gxin, ekzemple per: elvis -fn enttiparnomoent +source~/.elvis.lat3

Jen vi trovas en la reto.

Atentu ankoraux alian aferon. Estas ne cxiam facile sendi okbitan mesagxon. Cxar kelkaj serviloj ankoraux funkcias sepbite kaj simple ignoras la okan biton tiel, ke viaj E-literoj farigxas iuj aliaj signoj. Se vi tamen volas sendi okbite kaj uzas lokan Sendmail, vi startu gxin kun la elekto -B8BITMIME.

Por trasendi okbitajn mesagxojn tra sepbitaj medioj ekzistas la normo entquoted printableent. Tiu rekodas okbitajn signoj per signaro =NN, cxe kio NN estas la kodero de la signo. Mi rekomendas ensxalti tiun rekodon. Per la menupunkto entConfig Displayent kaj la butono entCharsetsent vi povas aperigi pagxon, kiu ebligas ensxalti entQuoted-printableent kaj ankaux elekti la kodon, kiun XFMail automate ensxaltu, kiam vi skribas novan mesagxon aux respondas al retmesagxo.

Knews (Karl's threaded newsreader for X) estas legilo por diskutgrupoj, kiu kapablas rekoni kaj skribi gxustajn MIME-kapliniojn pri la signokodo. Por uzi Latin-3 oni devas aldoni kelkajn liniojn al la agordaj dosieroj.

Dum la instalo de Knews, la dosiero Knews.ad estas kopiata el la fontdosierujo al /usr/X11R6/lib/X11/app-defaults/Knews.

Aldonu en tiu dosiero la sekvajn liniojn: Knews.iso-8859-3.bodyFont: \ -*-helvetica-medium-r-normal-*-*-120-*-*-*-*-iso8859-3 Knews.iso-8859-3.quoteFont: \ -*-helvetica-medium-r-normal-*-*-120-*-*-*-*-iso8859-3 Knews.iso-8859-3.headerFont: \ -*-helvetica-medium-r-normal-*-*-120-*-*-*-*-iso8859-3 Knews.editCommand: elvis +%i %s -fn fixed-l3 +source~/.elvis.lat3

Anstataux Elvis vi povas ankaux uzi ekzemple Emakson kiel redaktilo.

Por povi legi ankaux esperantajn afisxojn kun malgxusta kaplinio pri kodo aux koditajn laux UTF-8, estas avantagxe aldoni sub Knews.baseTranslations: #override \n\

la linion: c entKeyent e: mime-hack(text/plain, 8bit) \n\ c s entKeyent u: mime-hack(text/utf8, 8bit) \n\

Atentu, la entnent, kiu finu cxiun linion en la alineo krom la lastan.

Nun per Ctrl-e oni povas sxalti en cxiu afisxo al la implicita kodo. Per Ctrl-Shift-u vi povas sxalti al la MIME-tipo text/utf8. Cxar Knews ne scias trakti gxin, gxi demandas Metamail kaj montras la tekston kiel difinita en /etc/mailcap. En la sekcio pri Metmail ni difinis, ke text/utf8 estu konvertata al Latin-3. Tial sxangxu ankaux la linion pri Knews.copiousoutput al: Knews.copiousOutput: exec xterm \ -fn 'fixed-l3' -e /bin/sh -c '(%C) | less'

Anstataux fixed-l3 enmetu la de vi preferatan Latin-3-tiparon.

La implicitan kodon (uzatan cxe Ctrl-e) oni difinas en la dosiero ent/.knews/config-* (* estas la uzata diskutgrupa servilo. Tiu dosiero estas auxtomate kreata cxe la unua lancxo de Knews. Aldonu la sekvan linion: *esperanto*defaultCharset: iso-8859-3

Nun en cxiu diskutgrupo, kiu enhavas la nomon entesperantoent, estas uzata la kodo Latin-3 kiel implicita.

Jen vi trovas en Interreto.

Por produkti la supersignajn literojn en TeX, vi normale tajpas: \^C \^c \^G \^g \^H \^h \^J \^{\j} \^S \^s \u{U} \u{u}

La entj cetere estas 'j' sen la punkto. Tamen, se vi skribas longajn tekstojn, estas iom tede skribi tiujn ordonojn. Do estas avantagxe krei dosieron esperanto.sty kun la sekva enhavo: \let\mathcaret=^ \def\esperantocaret#1{ \ifx#1u\u{#1}\else \ifx#1U\u{#1}\else \ifx#1j\^{\j}\else \^{#1}\fi\fi\fi } \catcode`\^=\active \def^{\ifmmode\let\next\mathcaret \else\let\next\esperantocaret \fi\next}

Tio permesas skribi entC entc ... entU entu por la esperantaj literoj. Iom komplikas la aferon, ke la signo ent estas ankaux uzata por supraj indicoj en la matematika moduso, t. e. por matematikaj formuloj. Do vi ne povas uzi tiujn mallongigojn en formuloj ekzemple. (Pro tio ankaux la konfuzigaj linioj kun entmathcaretent en la supraj difinoj)

Tamen la supra solvo povas kauxzi diversajn problemojn kun makrooj aux en matematikaj formuloj. Pro tio Albert Reiner sendis al mi pli bonan solvon, kiu uzas la grado-signon anstataux la tegmenteto: \gdef\espon{\catcode`\*\active\relax}% \gdef\espoff{\catcode`\*12\relax}% % {% \catcode`\@11 % por kasxi kelkajn makrojn \espon % ensxalti Esperanton por la difinoj \gdef*{\relax\esper@nto}% \gdef\esper@nto#1{% \ifx #1C\^C% \else\ifx #1c\^c% \else\ifx #1G\^G% \else\ifx #1g\^g% \else\ifx #1H\^H% \else\ifx #1h\^h% \else\ifx #1J\^J% \else\ifx #1j\^\j% \else\ifx #1S\^S% \else\ifx #1s\^s% \else\ifx #1U\u U% \else\ifx #1u\u u% \fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi\fi}% }% \espon % ensxalti Esperanton

(rim.: En la supra ekzemplo anstatauxigu la steleton * per la gradosigno ent. La sintakso de la SGML-dokumenttipo ne traktas gradosignon en tiu loko gxuste.)

Se vi ebligis la uzadon de Latin-3 en via sxatata redaktilo, vi povas ankaux rekte traduki la Latin-3-kodojn al la esperantaj signoj: \catcode`\cx=\active \defcx{\^c} \catcode`\gx=\active \defgx{\^g} \catcode`\hx=\active \defhx{\^h} \catcode`\jx=\active \defjx{\^\j} \catcode`\sx=\active \defsx{\^s} \catcode`\ux=\active \defux{\u u} \catcode`\Cx=\active \defCx{\^C} \catcode`\Gx=\active \defGx{\^G} \catcode`\Hx=\active \defHx{\^H} \catcode`\Jx=\active \defJx{\^J} \catcode`\Sx=\active \defSx{\^S} \catcode`\Ux=\active \defUx{\u U}

Noto: En la supra ekzemplo vi devas anstatauxigi la esperantajn literojn cx ... Ux en cxiu linio kaj maldekstre kaj dekstre per la gxustaj literoj laux Latin-3-kodo.

Cetere pli ampleksa dosiero esperant.sty estas enhavata en la Babel-pakajxo por LaTeX2e. Simple kontrolu per locate esperant, cxu gxi eble jam estas instalita cxe vi. Gxi ekzemple ankaux kreas esperantajn titolojn en la enhavtabelo kaj indeksoj.

Por uzi la pakajxon, tajpu

sub TeX: \input{esperant.sty}

sub LaTeX: \usepackage[esperanto]{babel}

Ioma problemo estas, ke en tiparoj aliaj ol la normala entComputer Modernent ne trovigxas la senpunkta j. Por kasxi la punkton super j ekzistas dosiero . Detalaj informoj pri gxi trovigxas cxe .

Kelkaj Gnu-programoj kaj aliaj estas internaciigitaj. T.e. iliaj mesagxoj povas aperi en diversaj lingvoj. Tamen la Esperanto-tradukoj de tiuj programoj nur nun estas komencataj. Sed ja vi povas kontroli, cxu en via sistemo ekzistas dosierujo /usr/share/locale/eo aux cxu cxe la fontdistribuoj de viaj programoj estas iuj dosieroj po/eo.po. Se jes, la programoj kapablas montri esperantajn mesagxojn. Por vidi tiujn mesagxojn, vi devas difini la variablon LANG aux LANGUAGE en la cxirkauxajxo de la programo.

Por unuopa ordono vi povas ekzemple tajpi tiel: LANG=eo entprogramoent

Aux vi povas dauxre difini la preferatajn lingvojn, se vi metas en vian startskripton ion kiel export LANG=eo:de:en # en bash setenv LANG eo:de:en # en tcsh

Tio signifas: lauxeble uzu Esperanton, alikaze la germanan lingvon, aux se ankaux tiu ne estas subtenata de la programo, uzu la anglan.

Forumo por la adaptado de linuksaj programoj al Esperanto cetere estas la retposxtlisto eo@li.org, al kiu vi povas aligxi per sendo de la vorto subscribe en la korpo de mesagxo al eo-request@li.org.

Vi povas uzi la Latin-3-koderojn por montri E-signojn en HTML-teksto. La normo volas, ke tiukaze vi metu la sekvan linion en la kapon (entheadent...ent/headent) de via dosiero: entmeta http-equiv="Content-type" content="text/html; charset=ISO-8859-3"ent

Bedauxrinde Netscape Communicator kaj eble ankaux aliaj TTT-legiloj misinterpretas tiun linion kaj malhelpas, ke ecx per via entUser-definedent-kodo vidigxos E-signoj. Alikaze en TTT-legiloj kiuj bone atentas la normon (ekz. Kfm), vi vidas la esperantaj signojn nur, se tiu linio trovigxas en la dosiero.

Pri kodado per Unikodo, legu la informpagxon cxe . Pro la problemoj de Netscape Communicator rilate al E-signoj en Unikodo ni malrekomendas la uzon de Unikodo en pure esperantaj HTML-tekstoj. Por multlingvaj tekstoj eble ne ekzistas pli tauxga alternativo. Sed por Esperanto uzu prefere Latin-3 ankoraux iom da tempo.